NHƯỢNG QUYỀN TỪ THIỆN

Thời gian: Tháng 7/2014

Báo Forbes Việt Nam

NHƯỢNG QUYỀN TỪ THIỆN

Nụ Cười là chuỗi quán cơm được bán với giá rẻ cho người có thu nhập thấp nhờ sự hỗ trợ của các nhà hảo tâm. Mô hình chia sẻ này đã được nhân rộng thành 5 quán chỉ sau hai năm hoạt động.

Bữa cơm trưa của ba mẹ con chị Lê Thị Lai hôm 11.6 là ba suất cơm chay. Người mẹ 26 tuổi này đã ăn xong nên đang ngồi nghỉ, thi thoảng chăm cho đứa con nhỏ ba tuổi đang cố gắng tự xúc cơm. Quay sang nhìn con trai đầu, sáu tuổi, chị nói: “Cơm ở đây ăn được lắm, nó đã hết chén thứ hai rồi.” Hơn một tháng nay, tuần ba buổi, mẹ con chị Lai ăn trưa ở quán cơm Nụ Cười 3. Chị Lai cho biết: “Chay cũng như mặn, đều có đủ ba món: mặn, xào và canh.”

Bán vé số như chị Lai, ông Huỳnh Mười mới ăn hai lần ở quán cơm từ thiện 2.000 đồng này. 56 tuổi, từ Bình Định vào Sài Gòn bán vé số, ông Mười mỗi ngày cố gắng bán hết 160 tờ. Trừ hết tiền trọ khoảng 20 ngàn mỗi ngày, ông cố gắng ăn uống tằn tiện để mỗi tháng gửi về quê cho vợ có tiền nuôi hai đứa con nhỏ, một bị bệnh bẩm sinh, một đang học lớp 9. Ba người con lớn đã lập gia đình, ra riêng, nên hai vợ chồng ông ngoài làm nông, vẫn tranh thủ vào Nam kiếm thêm.

Khoản chênh lệch giữa suất cơm trưa bình dân 15 ngàn đồng với cơm Nụ Cười giúp ông Mười có thêm 156 ngàn đồng mỗi tháng để gửi về nhà. Với ông Mười, con số này tương đương với 10% số tiền hàng tháng ông gửi về quê cho vợ nuôi con. Với vợ chồng nhà báo Trần Trọng Thức, chủ quán Nụ Cười 3, đóng góp của nhà hảo tâm chỉ để “giảm bớt gánh nặng mưu sinh” cho khoảng 350 người trong bữa trưa 11.6. Trong số đó, có người làm phụ hồ, công nhân, có cả học sinh cấp 2, cấp 3 trong vùng. Ông Thức nói: “Đối tượng phục vụ chính là người lao động nghèo và học sinh, sinh viên khó khăn.” Đi vào hoạt động từ tháng 5.2013, sau một năm hoạt động, quán Nụ Cười 3 mới chuyển địa điểm từ địa chỉ 298A xuống 1276 đường Huỳnh Tấn Phát (quận 7, TP.HCM) được một tháng nay. Ở nơi mới chưa có nhiều người biết đến, mỗi buổi phục vụ khoảng 350 suất ăn, ít hơn so với mức 500 suất ở địa điểm cũ.

Quán do gia đình ông Thức quản lý thuộc quỹ từ thiện Tình thương TP.HCM, tổ chức phi lợi nhuận được cấp phép và quản trị theo mô hình doanh nghiệp. Hoạt động từ tháng 10.2012 tới nay, có năm quán Nụ Cười ở TP.HCM. Dựa trên ý tưởng xây dựng quán cơm giá rẻ 2.000 của hai nhóm từ thiện đi trước, quỹ “xin phép được bắt chước các anh chị,” như lời bộc bạch trên website của quỹ, để có thêm “một nơi bán suất ăn giá rẻ nữa.”

ÔNG LÊ VĂN CHÍNH, CHỦ TỊCH HỘI ĐỒNG QUẢN TRỊ CỦA QUỸ, CHO BIẾT, tương tự như mô hình nhượng quyền, mỗi quán do một cá nhân hoặc một nhóm làm chủ, hoạt động độc lập và chịu sự giám sát của quỹ. Ông Chính lập luận, mỗi cá nhân hoặc nhóm có thể làm thiện nguyện thông qua mối quan hệ cộng đồng nhất định. Quỹ cung cấp khung pháp lý, bộ máy giám sát, hỗ trợ kinh phí hoạt động như đồng phục tình nguyện viên, bảng hiệu, phí bảo hiểm y tế, xã hội, thông qua quỹ phương tiện. Nếu phát triển được những hạt nhân như vậy, có thể tạo sự lan tỏa. Tính gắn kết của cộng đồng được xây dựng dựa trên lòng nhân ái và được bảo đảm sự nhất quán của mô hình, dựa trên 10 nguyên tắc ghi trong điều lệ. Bên cạnh việc đề cao tính minh bạch, quản trị chuyên nghiệp trên cơ sở “phi quản lý bằng không,” điều lệ quy định rõ về thái độ làm việc, quy tắc ứng xử với nhà hảo tâm, với người làm và “cần yêu thương và trân trọng” với người thụ hưởng. Nếu quán mở một thời gian mà không duy trì được, theo ông Chính, quỹ sẽ hỗ trợ 200 triệu đồng hoặc kinh phí duy trì trong sáu tháng. Ông Chính nói: “Sau đó, nếu không duy trì được, đành phải đóng quán.”

Do hoạt động độc lập, nên tùy khả năng mà mỗi quán có cách tổ chức khác nhau. Trong khi các quán khác hoạt động vào các ngày trong tuần, quán Nụ Cười 3 hoạt động vào thứ hai, thứ tư và thứ sáu. Ông Thức giải thích: “Bên cạnh khả năng tài chính giới hạn ở mức 60 triệu đồng/tháng hay không chủ động được về đội ngũ tình nguyện viên, mình chỉ có thể chu toàn mọi việc với tần suất như vậy.”

Sau hơn một năm hoạt động, điều mà những người sáng lập và điều hành quỹ vui mừng, là báo cáo tài chính thường niên của quỹ do Ernst & Young kiểm toán không có sai sót. Vui mừng hơn, theo ông Thức, là sự đóng góp của các nhà hảo tâm cho thấy “xã hội không vô cảm.” Nụ cười lan tỏa trên gương mặt những người sáng lập và đội ngũ tình nguyện không phân biệt giới tính, tuổi tác, người Việt hay người nước ngoài. Có doanh nghiệp góp tiền hàng tháng như Karaoke Nnice mỗi tháng 35 triệu đồng, hoặc góp một lần hơn 610 triệu đồng như văn phòng đại diện B.A.T marketing (Singapore) tại TP.HCM. Cũng có doanh nghiệp góp bằng hiện vật như Bảo vệ thực vật An Giang tặng gạo, hay trứng của công ty Ba Huân... Cá nhân hoặc gia đình góp bằng tiền và hiện vật. Dù lớn hay nhỏ, các khoản đều được ghi nhận và công khai trên website.

Không như các bản sao kê tài chính, đầy ắp các con số khô khan lạnh lùng, báo cáo thống kê các khoản đóng góp của nhà hảo tâm lúc “dẫn nhiệt” làm ấm lòng người đọc bằng các chi tiết như “chú Tư chợ Bình Điền góp 60 ký cá trê cho Nụ Cười 1” hay “bé Dũ Dẽ và ba mẹ” đóng góp ba triệu đồng cho Nụ Cười 2, khi khơi gợi trí tưởng tượng về các khoản đóng góp được “ẩn danh”. Đôi khi, sự vô danh của người đóng góp cũng được khắc họa trong tâm trí người nhận. Trong vô số khoản đóng góp trực tiếp hay chuyển khoản ẩn danh cho các quán cơm, có một khoản ghi: “người đẹp ẩn danh.” Không nhớ ai là người đặt biệt danh như vậy, ông Trần Trọng Thức cho biết, “người đẹp” nay ngoài 40, hình như không quen biết ai ở quán Nụ Cười 3 nhưng đến đây khá thường xuyên.

Ngoài dự án suất ăn giá rẻ, quỹ từ thiện đang triển khai dự án trợ giúp y tế cho người khó khăn. Trên website liên tục cập nhật về kết quả thực hiện. Tính đến ngày 9.6.2014, quỹ từ thiện Tình thương trợ giúp 543.376 suất ăn giá rẻ và dự án trợ giúp y tế đã trợ giúp 125 trường hợp khó khăn, y tế, với số tiền tổng cộng 752,7 triệu đồng. Quán không chỉ giúp chị Lê Thị Lai có bữa cơm ấm nóng, hợp vệ sinh, với cách đối xử trân trọng, mà còn giúp cậu con trai ba tuổi của chị Lai được cơ hội khám, chữa trị ở đường tiết niệu. “Thứ hai tuần tới, cháu sẽ khám để nhập viện mổ,” chị Lai nói.

“Chúng ta không mưu cầu bất kỳ điều gì khác hơn với mục đích làm từ thiện chỉ để cho vui mà thôi.” — Quy tắc ứng xử của quỹ Tình thương.

Trên nguyên tắc, tiền của nhà hảo tâm, “tiền thiêng liêng” như cách gọi của quỹ, chỉ dùng cho suất ăn. Ông Thức giải thích thêm, nghĩa là ngoài thực phẩm và hiện vật, còn một phần để trả lương cho người làm thường xuyên như đầu bếp, quản lý và vật dụng ăn uống. Ngoài ra, nhà hảo tâm có thể đóng góp như cho mượn nhà hay giúp tiền, vật liệu sửa nhà. Chi phí sửa quán mới ở 1276 Huỳnh Tấn Phát là 300 triệu đồng, ngoài hiện vật của các nhà sản xuất, còn có hiện kim của các nhà hảo tâm. Ông Thức nói rõ: “Các hoạt động khác như tặng quà cho học sinh ngày khai trường phải được thực hiện qua nguồn tài trợ khác.”

Đội ngũ tình nguyện viên không được bồi dưỡng về vật chất, nhưng vẫn được tài trợ để sinh hoạt nhóm như đi dã ngoại, karaoke hay tiệc cuối năm. Các khoản như vậy, theo ông Lê Văn Chính, ban điều hành phải tìm nguồn khác. Nói đúng ra, có một mô hình quỹ lồng ghép quỹ. Bên cạnh quỹ từ thiện Tình thương, ông Chính và những kỹ sư, nơi ông sáng lập doanh nghiệp, lập công ty để bán sản phẩm điện tử do họ nghiên cứu, sản xuất để gây quỹ. Ông Chính nói: “Phải giữ nguyên tắc phí quản trị bằng không của quỹ Tình thương.” Ông Thức cho biết thêm, nguyên tắc căn bản nhất là “sử dụng đồng tiền vào những chỗ có lợi nhất.” Ông nói: “Không cần thiết, thì một đồng cũng không chi.”

Tiêu chí đầu tiên của quỹ, xác định rõ: Làm từ thiện là làm cho vui. Niềm vui của ông Thức không chỉ là san sẻ khó khăn của người lao động, mà còn là tạo cho họ các thói quen về sinh hoạt nơi công cộng như xếp hàng hay giữ vệ sinh nơi công cộng. Ông nói: “Nhìn xuống sàn nhà mà thấy, không có rác xả bậy. Ăn xong, người ăn tự động mang khay trả đúng chỗ.” Niềm vui của các tình nguyện viên, chủ yếu là sinh viên, khá đa dạng. Có thể là “trân trọng điều đang có” của sinh viên Nguyễn Hoàng Quỳnh Như hay “càng trải nghiệm nhiều càng tốt” của sinh viên Khưu Huệ Nghi. Cùng học quản trị marketing ở đại học Mở, lớp của Như và Nghi tự tìm hiểu và tổ chức các hoạt động xã hội. Nói đơn giản như sinh viên Nguyễn Thị Ngọc Bích của đại học Luật TP.HCM, người vừa nhận chức quản lý ở quán cơm Nụ Cười 3, “thay vì ăn trưa, mình bớt chút thời gian đến đây phục vụ.”

Song cũng có lúc, giúp người cũng là giúp chính mình. Tình nguyện viên người Hàn Quốc, ông Chung Yeon Kee gắn bó với quán cơm ở quận 7 được hai tháng nay. Vốn liếng tiếng Việt đủ để ông Chung nói tương đối rõ: “Ban đầu tôi rửa chén nhưng tay bị dị ứng nên chuyển sang bán phiếu ăn.” Biết đến quán từ một lần theo người bạn đến đây, ngoài thời gian làm tình nguyện viên, ông Chung học tiếng Việt để giao tiếp. Hơn 28 năm kinh doanh linh kiện bán dẫn, có lúc ông Chung bị trầm cảm, phải điều trị. Năm năm trước, ông đến Battambang (Campuchia) làm thiện nguyện trong cơ sở nuôi trẻ mồ côi. Người đàn ông 55 tuổi này nói: “Tôi giúp người cũng chính là giúp mình. Tôi đang học tiếng Việt và tìm cơ hội cho cuộc đời mới của mình.”

QUỐC KHÁNH - ẢNH: PHAN QUANG